این مقاله با عنوان هنر صفویه برگرفته از فصل سی و یکم از جلد ششم تاریخ تمدن ویل دورانت با عنوان اصلاح دینی است، در این مقاله ضمن بررسی مختصر تاریخ سیاسی تشکیل و ادامه سلسله صفویه، به آثار هنری به جای مانده از این دوره از جمله خوشنویسی، قالی بافی و معماری پرداخته است دانلود جلد ششم کتاب صوتی تاریخ تمدن بشنوید: تاریخ سیاسی و تاریخ هنر صفویه برگرفته از تاریخ تمدن هنر صفویه در تاریخ تمدن ویل دورانت جلد 6 فصل 31 ایران که آن همه دوره های مدنیت و فرهنگ را به خود دیده بود اکنون بار دیگر در آستانه دوران نوینی از جنبش سیاسی و آفرینش هنری قرار گرفته بود. هنگامی که شاه اسماعیل اول سلسله صفویه (۹۰۸ – ۱۱۴۹ ه ق ۱۷۳۶-۱۵۰۲ م) را بنیان نهاد، ایران سرزمین هرج و مرج و ملوک الوایفی بود. عراق، یزد، سمنان، فیروزکوه، دیاربکر، کاشان، خراسان، قندهار، بلخ، کرمان و آذربایجان هر یک دولتی مستقل داشتند. شاه اسماعیل که از آذربایجان برخاسته بود طی یک سلسله پیکارهای سخت، کلیه امیر نشین های نامبرده را به اطاعت در آورد. هرات و بغداد را گرفت، تبریز را پایتخت پادشاهی نیرومند خود قرار داد ملت این سلسله بومی را به جان و دل پذیرفت، از وحدت و قدرتی که با روی کار آمدن آن نصیبش شد بر خود بالید و حس سپاسگزاری و غرور باطنی خود را با به وجود آوردن دوره درخشان نوینی از هنر ایرانی نمایان ساخت. تاریخ سیاسی صفویه با پادشاهی شاه اسماعیل رسیدن اسماعیل به پادشاهی داستانی است باور نکردنی؛ سه ساله بود که پدرش مرد ، سیزده ساله بود که قدم در راه کسب تاج و تخت گذاشت و هنوز سیزده سالگیش به پایان نرسیده بود که تاج پادشاهی ایران را بر سر گذاشت معاصرانش وی را قوی و جسور چون خروس جنگی و چابک چون بزکوهی وصف میکردند. وی تنومند و چهارشانه بود، با سبیلی غضبناک و مویی به سرخی آتش شمشیر ستبرش را با دست چپ به جولان در میآورد و در کمانکشی او دوسئوس عصر بود که با تیرهای خود هفت سیب را از یک ردیف ده تایی از میان میشکافت در تاریخ آمده است که اسماعیل چون دختران مهربان بود، اما مادر یا نامادری خود را کشت، در تبریز فرمان اعدام سیصد نفر از درباریان را داد و همچنین هزاران نفر از دشمنانش را قتل عام کرد شهرت وی چنان بود که به گفته جهانگردی ایتالیایی نام خداوند در ایران فراموش شده و تنها نام اسماعیل بر خاطرها نقش بسته بود. راز موفقیت وی ایمان و جسارت بود. دین رسمی شیعه بود یعنی پیروی از علی ع پسرعمو و داماد پیامبر اسلام و شیعیان جز علی ع و یازده جانشینش کسی را خلیفه بر حق نمی شناختند و چون در اسلام دین و دولت از هم مجزا نبود، بنابر اعتقادات شیعه هر امامی از جانب خداوند حق داشت که فرمانروایی دین و دولت را در دست بگیرد. اسماعیل خود را از نسل امام هفتم میخواند. جد وی صفی الدین نام داشت و سلسله صفویه منسوب به وی بود. اسماعیل چون به پادشاهی رسید شیعه را دین رسمی و ملی ایران ساخت و اعلام داشت که فقط در زیر آن پرچم مقدس جنگ خواهد کرد و بدین ترتیب ملت خود را با حس فداکاری دینی برضد سنی ها که ایران را در محاصره داشتند، ازبکها و افغانها در خاور و عربها و ترکها و مصریها در باختر برانگیخت تدبیر جنگی وی قرین موفقیت شد و با وجود قساوتهایی که از خود ظاهر ساخت باز ملتش او را چون قدیسی میپرستید و حتی بعضی از سربازانش چنان به نیروی خدایی وی معتقد بودند که از پوشیدن زره در جنگها خودداری میکردند. اسماعیل با اعتماد به پشتیبانی غیرتمندانه ملتش خود را آن قدر نیرومند یافت که دشمنانش را مردانه به جنگ طلبید. ازبکها که بر ماورا النهر فرمانروایی داشتند دامنه قدرت خود را تا خراسان گسترده بودند. اسماعیل هرات را از ازبکها پس گرفت و ایشان را از خاک ایران بیرون راند. پس از اطمینان یافتن از امنیت جبهه خاور، اسماعیل رو به باختر نهاد تا با عثمانی ها وارد جنگ شود. حالا دیگر دو فرقه سنی و شیعه با قهر دینی برضد یکدیگر برانگیخته شده و در پی آزار هم بودند. چنانکه در اخبار نا معتبر آمده است، سلطان سلیم قبل از آنکه به جنگ شاه اسماعیل برود ۴۰۰۰۰ نفر از شیعیان پراکنده در قلمرو عثمانی را یا کشت و یا به زندان انداخت شاه اسماعیل نیز عده ای از سنی ها را که تشکیل اکثریتی در تبریز داده بودند به دار آویخت و بقیه را وادار کرد که هر روز متن دعایی را در لعن سه خلیفه نخستین که مقام علی را غصب کرده بودند به صدای بلند بخوانند با این همه در میدان جنگ چالدران ایرانیان دریافتند که ایمان تشیع در مقابل نیروی توپخانه لشکر وینی چری سلطان سلیم ناتوان است. سلطان سلیم تبریز را گرفت و نواحی شمال بین النهرین را به زیر فرمان خود درآورد (۱۵۱۶م) اما لشکریانش شورش کردند و وی مجبور به عقب نشینی شد. شاه اسماعیل با تمام جلال و دبدبه فرمانده ای پیروز به پایتخت خود بازگشت در دوران فرمانروایی پرالتهاب شاه اسماعیل ادبیات ایران انحطاط یافت اما هنر در پرتو تشویق او رونق گرفت شاه اسماعیل کمال الدین بهزاد نقاش را مورد حمایت خود قرار داد و ارزش او را به اندازه نیمی از ایران تخمین زد اسماعیل پس از بیست و پنج سال سلطنت در سی و هشت سالگی در گذشت و تاج شاهی را برای پسر ده ساله اش گذارد ( ۱۵۲۴م). خلاصه تاریخ ایران را بخوانید شاه طهماسب اول صفوی شاه طهماسب اول ترسویی پیمانشکن خوشگذرانی سودایی مزاج پادشاهی نالایق داوری سختگیر هنرمندی با ذوق شیعه ای مومن و بالاخره بت مورد ستایش ملتش بود. شاید خصایلی هم در وجود خود داشت که از تاریخ پنهان کرد. تشدید دین که سیاست اصلی خاندان صفوی بود همان گونه که وسیله تحکیم دولتشان بود، موجب تزلزل ارکان اسلام نیز شد، زیرا گذشته از آنکه دوازده جنگ به وجود آورد، اسلام خاور نزدیک و خاورمیانه را نیز از یکدیگر جدا ساخت اما مسیحیت از آن بهره برد، زیرا سلطان سلیمان قانونی ناچار شد حملات خود را به سوی باختر متوقف سازد و لشکریانش را برضد ایران وارد پیکار کند سفیر کبیر فردیناند در قسطنطنیه در این باره چنین نوشته است: فقط ایرانیانند که میان ما و ورطه نابودی حائل شده اند. در سال ۱۵۳۳م ابراهیم پاشا صدراعظم عثمانی لشکری به آذربایجان آورد و با رشوه دادن به سرداران ایرانی دژهای مستحکم سر راه را گرفت و سرانجام تبریز و بغداد را نیز بدون کوشش جنگی تصرف کرد (۱۵۳۴م) چهارده سال بعد سلیمان قانونی در حالی که با فردیناند پیمان متارکه ای بسته بود، با لشکریان خود به جنگ قزلباش شتافت و سی و یک شهر را از ایران گرفت و سپس بار دیگر حملات خود را متوجه جهان مسیحیت کرد. در خلال سالهای ۱۵۲۵م تا ۱۵۴۵م شارل پنجم به دفعات با ایران وارد مذاکره شد تا شاید بتواند با اتحاد ایرانیان و مسیحیان سدی در برابر سلطان عثمانی به وجود آود. هنگامی که ایران تعرض خود را برضد عثمانی آغاز کرد و ارزروم را به تصرف در آورد، مغرب زمین شاد شد اما در سال ۱۵۵۴م سلیمان از جنگ اروپا فارغ شد و قسمت های وسیعی از خاک ایران را به زیر تاخت و تاز گرفت و ویران ساخت وی شاه طهماسب را مجبور کرد که صلح پیشنهادی او را بپذیرد و بغداد و ناحیه بین النهرین سفلا را برای همیشه به ترکها واگذارد. کتاب صوتی ده نفر قزلباش را در بستر تاریخ صفویه بشنوید دانلود کتاب صوتی ده نفر قزلباش رابطه اروپا با پادشاهی صفویه اما موضوع جالبتر از این زد و خوردهای ملال انگیز مسافرت های پر حادثه انتونی جنکینسون Anthony Jenkinson است که در جستجوی راه تجاری زمینی به هندوستان از طریق روسیه و ماورالنهر به ایران آمد ایوان مخوف به جنکینسن روی خوش نشان داد در مسکو از او پذیرایی کرد وی را با عنوان سفیر خود به نزد فرمانروایان ازبک در بخارا فرستاد و نیز اجازه داد که کالاهای انگلیسی بدون پرداخت حقوق گمرکی وارد خاک روسیه شوند و با عبور از رود ولگا به دریای خزر برسند. جنکینسن پس از جان به در بردن از طوفان سهمگینی در دریای خزر مسافرت خود را در ایران ادامه داد. و در سال۱۵۶۱م وارد قزوین شد و به خدمت شاه طهماسب رسید و نامه های دوستی و درود ملکه ای دور افتاده را که در نظر ایرانیان چون فرمانروای ناچیز ملتی وحشی مینمود به وی تقدیم داشت. دولت ایران متمایل شد که با وی پیمان تجاری امضا کند اما وقتی جنکینسن هویت مسیحی خود را آشکار ساخت به وی گفته شد ما نیازی به دوستی کافران نداریم و او را مرخص کردند. معروف است هنگامی که جنکینسن از نزد شاه خارج میشد یکی از فراش ها بر جای پایش خاک میریخت تا دربار شیعه را از آلودگی وجود یک نفر مسیحی تطهیر کرده باشد. با مرگ شاه طهماسب (۰۹۸۴ ق، ۱۵۷۶ م) یکی از پر مصیبت ترین سلطنت های اسلامی که از جهت زمان نیز دومین آنها محسوب میشود به پایان رسید. کتاب صوتی تاریخ سیاسی و اجتماعی ایران در عصر صفوی را بشنوید هنر صفویه در تاریخ تمدن ویل دورانت در این دوره ادبیات برجسته ای که در خاطره ایرانیان عزت و احترامی پیدا کند به وجود نیامد گرچه نمیتوان کتاب بابرنامه اثر جذاب بابر از وطن رانده شده را نادیده انگاشت. ولی هنر صفوی با آنکه هنوز به اوج کمال خود نرسیده بود در دوران این دو نخستین شاه آثاری با همان بزرگی و تابناکی و آراستگیی که طی بیست و دو قرن سابقه تاریخی همواره محصولات هنری ایران را ممتاز داشته است به وجود آورد. در اصفهان زیارتگاه هارون ولایت ظرافت خاص طراحان ایران باستان را تجدید میکرد و نمونه ای از بهترین ترکیب رنگ و کاشی های بدل چینی را عرضه میداشت. همچنین نیم گنبدی که چون تاجی بر سر در مسجد جمعه قرار گرفته و بر اصول دشوار فن معماری بنا شده متعلق به آن دوره است. در همان زمان مسجد جامعی نیز در شیراز ساخته شد که اکنون اثری از آن برجای نمانده است. هنر خوشنویسی در دوره صفویه در بسیاری از موارد هنر ظریف تذهیبکاران و خوشنوسیان بیش از بناهای رفیع دوام آورده است و به این ترتیب حق عزت و احترامی که کتاب در عالم اسلام داشته تا جایی که چون معبودی پرستش میشده ادا شده است. اعراب که به همه چیز فخر میکردند به طرز قابل اغماضی به الفبای خود دلبسته بودند زیرا میتوانستند با ترکیب آنها خطوطی با خمیدگیها و کرشمه های دل انگیز به وجود آورند. ایرانیان هنر خوشنویسی را به اوج زیباییش رساندند، با آن محرابها و سردرهای مساجدشان همچنین سلاحها کوزه ها و قالی هایشان را زینت بخشیدند و نسخه های خطی نفیسی از قرآن و آثار شاعران خود به یادگار گذاشتند تا نسلهای آینده همواره از آن حظ چشمی و روحی ببرند. خط نستعلیق که در دوره تیموریان در تبریز، هرات و سمرقند رونق و رواج یافته بود در دوره پادشاهان صفوی به تبریز بازگشت و بعد همراه ایشان به اصفهان رسید. همان طور که در ساختن هر مسجد نزدیک به دوازده نوع هنر دست به دست یکدیگر میدادند برای به وجود آمدن یک نسخه خطی نیز شاعر و خوشنویس و مینیاتور ساز و صحاف، در منتهای صمیمیت و ایمان با یکدیگر همکاری می کردند. هنر مینیاتورسازی دوره صفویه هنر مینیاتورسازی در بخارا، هرات، شیراز، تبریز به رونق و رواج خود ادامه میداد در موزه هنرهای زیبای بوستون نسخه خطی نفیس از شاهنامه فردوسی ضبط است که به نام الراجى محمد القوام شیرازی امضا شده موزه کلیولند صاحب نسخه دیگری است که توسط مرشد کاتب تذهیب شده است و موزه هنری مترپلیتن نیویورک دارای نسخه ای از خمسه نظامی است که عالیترین نمونه های مینیاتور سازی و خوشنویسی مکتب تبریز را در آن میتوان دید وقتی بهزاد تبریز را مقر زندگی خود ساخت مرکز مینیاتورسازی نیز به آن شهر انتقال یافت در هنگام جنگ چالدران، شاه اسماعیل کمال الدین بهزاد مینیاتور ساز و شاه محمود نیشابوری خوشنویس را چون دو گنجینه گرانبهای خود در سردابی پنهان کرد شاگرد بهزاد به نام آقا میرک در تبریز یکی از شاهکارهای مینیاتور آن دوره را که بر تخت نشستن خسرو و شیرین نام دارد به وجود آورد که اکنون در موزه بریتانیایی است. آقا میرک نیز به نوبه خود هنر مینیاتورسازی را به سلطان محمد نور آموخت سلطان محمد که در خانواده دولتمندی به دنیا آمده بود و با اینکه واجد همه شرایط لازم بود تا فرد بی ارزشی از آب درآید مروارید گرانبهای دربار شاه طهماسب شد، زیرا در هنر خوشنوسی مینیاتورسازی و طراحی روی جلد کتاب و قالی سرآمد اقران شد. وی در سالهای میان ۱۵۳۹م تا ۱۵۴۳م کتاب خمسه نظامی را رونویسی کرد و مصور ساخت. یکی از صفحات نفیس آن که در موزه بریتانیایی است خسرو را نشان میدهد که بر اسبی کهر نشسته و از میان شاخ و برگهای سبز، قهوه ای و طلایی به شیرین که نیمه عریان در استخری نقره فام مشغول آب تنی است دزدانه نگاه میکند. از این خوشرنگ تر و شفاف تر تصویر پیامبر اسلام است که سوار بر اسب بالدار خود پهنه آسمانها را مینوردد تا از بهشت و جهنم دیدن کند هیکلها مظهر لطف و ظرافتند، اما از روی عمد و ایمان دینی خالی از هر گونه علایم فردی زنده و مشخص میباشند. هنرمند بیشتر به آفرینش نقشی زیبا پایبند بوده است تا نمایش واقعیت طبیعت و زیبایی را که امری درونی و در نتیجه قابل به دست آوردن است بر حقیقت که پدیدهای بیرونی و همواره فرار است ترجیح میداده است. در این آثار هنر مینیاتورسازی و تذهیبکاری ایرانی به اوج زیبایی و ظرافت خود رسیدند. همین دقت مشتاقانه و طراحی ظریف در ساختن پارچه ها و قالی ها نیز به کار رفت. از این دوره های شاهی هیچ پارچه ای تاکنون باقی نمانده است اما در مینیاتورها نقوش آنها دیده میشوند. هنر قالیبافی دوره صفویه در قالیبافی طراحان و پیشه وران دوره صفوی بی رقیب بودند. اصولا قالی یکی از وسایل اصلی مدنیت در اسلام بود . مسلمانان صندلی به کار نمیبردند و روی کف اطاق و یا زمینی که با قالی مفروش شده بود مینشستند و غذا میخوردند. در موقع نماز خواندن نیز قالیچه مخصوصی سجاده را معمولا با اشکال دینی و آیه های قرآنی نقش و نگار یافته بود زیر پا میانداختند و بر آن سجده میکردند. همچنین قالی برای هدیه دادن به دوستان شاهان و وقف کردن به مساجد کالای بسیار مورد پسندی بود. مثلا میبینیم که چون سلطان سلیم دوم به پادشاهی رسید شاه طهماسب بیست قالی بزرگ و چندین قالیچه ابریشمی و زربفت برای وی هدیه فرستاد بعضی از نقشهای متداول و طبقه بندی شده قالی های ایرانی عبارتند از نقش بوستان، نقش گل و گیاهی، نقش شکارگاه، نقش گلدانی و نقش ترنجی؛ اما غیر از این طرحهای اصلی اشکال گوناگون دیگری نیز به کار میرفت چون نقوش آرابسک، ابرهای چینی، علایم رمزیی که برای اهل فن معانی خاص داشت ،حیواناتی که به منظره عمومی جنبش و حیات میبخشیدند و گیاهان و گلهایی که وسیله عرضه خطوط دل انگیز و رنگ های شادی بخش میشدند. عجبتر آنکه یک نوع منطق و نظام هنری از این عناصر مختلط و پراکنده مجموعه ای واحد و متعادل به وجود می آورد که هماهنگی و تضاد خطوط آن از همسازی و ناسازی مادریگالهای پالسترینا و از گیسوان گودایوا جذابتر و پر کرشمه تر است. تعدادی از قالی های مشهور ایران از نیمه اول قرن شانزدهم تا به امروز سالم برجای مانده اند. یکی از آنها قالی نقش ترنجی است که پودهای پشمی آن بر تارهای ابریشمیش سی میلیون گره (۶۰ گره در هر سانتیمتر مربع) خورده است. این قالی قرن ها زینت بخش مسجدی در اردبیل بود و اکنون میان موزه ویکتوریا و البرت لندن و موزه ایالتی لوس آنجلس تقسیم شده است. درون قاببندی مستطیلی در یک سر قالی شعری از حافظ نوشته شده است و زیر آن کلمات پرافتخار : ((عمل عبد… مقصود کاشانی در سال ۹۴۶ هجری که معادل است با سال ۱۵۳۹ میلادی به چشم میخورند) همچنین در موزه ایالتی لوس آنجلس قالی بسیار بزرگی معروف به قالی تاجگذاری موجود است که هنگام تاجگذاری ادوارد هفتم (۱۹۰۱ م) مورد استفاده قرار گرفت موزه پولدی پتتسولی میلان قبل از آنکه جنگ جهانی دوم آن را منهدم کند در میان گرانبهاترین گنجینه های هنری خود یک قالی نقش شکارگاه داشت که کار غیاث الدین جامی یزدی، مشهور به بهزاد طراح قالی بود. قالی دوک آنهالت از کلکسیون دووین به خاطر زمینه زرد و طلایی و ظرافت نقوش آرابسک ارغوانی فیروزه ای و سرخش شهرت جهانی یافت. در میان افتخارات مسلمی که در دوره صفویه نصیب ایران شد قالی و کتاب بیش از هر چیز دیگر مقام شامخ خود را در خاطره ابنای بشر محفوظ داشته اند نوشته هنر صفویه در تاریخ تمدن ویل دورانت اولین بار در دانلود کتاب صوتی رایگان و ارزان | سلام صدا پدیدار شد. More